Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар таван боть номын нээлтийг өчигдөр Төрийн ордонд хийсэн. Үүнтэй холбогдуулж тус хүрээлэнгийн эрдэмтэн, нарийн бичгийн дарга, номын зохиогч, редактор Э.Пүрэвжавтай ярилцлаа. 

- Монгол хэлний тайлбар толины тухайд 1927 онд хэвлэгдсэн С.Шагжийн толь, 1966 онд хэвлэгдсэн Я.Цэвэлийн толь бий. Энэ удаагийн Монгол хэлний тайлбар толь өмнөх хоёроос юугаараа онцлог болсон бэ?

- ШУА-ийн хүрээлэнгээс эрхлэн гаргасан энэхүү бүтээл нь Монгол хэлний тайлбар толийн суурь хэсэг гэж болно. Үүнийг бид 1982 оноос хойш 25 жилийн хугацаанд хийж гүйцэтгэлээ. Гэхдээ сүүлийн хоёр жил ШУА-ийн тэргүүлэгчдийн газраас төсөл боловсруулж, хурдацтай хийхэд чармайж ажилласан. Өмнөх хоёр толиосоо маш их ялгаатай. Жишээ нь Я.Цэвэлийн толь 30 шахам толгой үгтэй байхад эдгээр таван боть номд 80 гаруй мянган толгой үг орсон. Мөн 120 мянган хэллэг, холбоо үгтэй. Нөгөө талаар 3000 гаруй хуудастай, олон боть болж гарснаараа онцлогтой. Зөв бичих зүй, онч мэргэн үгс, хэлц үг, өвөрмөц хэллэгийн бүгдийнх нь утгыг тайлж өгсөн. Үгсийн олон утгыг аль болох өргөн хамруулахыг чармайсан.

- Толь бичиг зохиох санаа хэзээнээс төрсөн бэ?

- 1982 оны хоёрдугаар сард хүрээлэнгийн эрдмийн зөвлөл хуралдаж, Монгол хэлний дэлгэрэнгүй тайлбар толь хийх тухай ярилцаад удирдамжаа гаргасан. Мөн хоёр жилийн өмнө Ерөнхийлөгч тус номыг эрчимжүүлэн зохиож дуусгах зарлиг буулгасан. Үүний дагуу манай хүрээлэнгээс олон ажил зохион явуулсны үр дүн гарлаа.

- Бүхэл бүтэн хэлний толь бичиг зохионо гэдэг тийм ч амаргүй ажил биз. Ц.Дамдинсүрэн гуай хэлэхдээ “Толь гэдэг хэцүү ажил, перец гэдэг халуун ногоо” гэсэн байдаг?

- Тэгэхээр толь гэдэг бол ганц сэдэвт ном бичих, түүвэр гаргах гэдэгтэй харьцуулахад том ажил. Олон хүний хүч хөдөлмөр шингэсэн. Энэхүү толины хувьд зөвхөн зохиогч гэгдэж байгаа 19 хүн бий.

- Олон хүний хөдөлмөрөөр багагүй хугацаанд бүтээсэн энэхүү ном Монголын утга соёлд нэлээд хувь нэмэр оруулах байх?

- Хүмүүст аль болох зөв бодол, эерэг үр дүн өгөх үүднээс зохиосон учраас гадаадаар хэлэгддэг үгсийг монголоор тайлбарлаж бичсэн байгаа. Энэ бол гол биш, хэрэглээд хааяа тохиолддог утгыг харуулж байгаа юм. Тийм учраас л утга зохиолын хэлний хэм хэмжээ, зөв бичиж, зөв ярих, зөв хэрэглэхэд голлох үүрэгтэй байж чадах байх. Манай хүрээлэнгийн баримталсан бодлого, ерөнхий редакторуудын гол анхаарсан зүйл энэ. Өөрөөр хэлбэл, монгол хэлний академик хэм хэмжээг харуулахуйц толь гаргах зорилго тавьсан.

- Өнөөдөр Монголчууд харилцаандаа хэчнээн үг хэрэглэж байгаа гэж үздэг вэ?

- Янз бүрийн тоо хэлж болно. Үгсийн тоо бол маш их. Жишээ нь Б.Ренчин гуай нэг сая үгтэй гэсэн байхад, нэр томъёоны тайлбар толиудад 50 мянган үгтэй гэж байдаг. Гэтэл хүний хэрэглээ гэдэг үүднээс авч үзвэл утга зүйн талаасаа тоймгүй олон үг гарна. Толгой үг болохгүй мөртлөө хэрэглээнд байдаг үг бий. Ийм үгнүүд толинд жишээ маягтай орсон учраас толгой үг гэж хэлэхэд хэцүү. Толгой үг 80 мянга гэж байгаа ч гэлээ нэг толгой үгэнд байгаа олон утга нэг үг юм.

- Бид өдөр тутмын хэрэглээндээ гадаад үгсийг ихээр ашиглах болсон. Энэ тал дээр танай байгууллага ямар үүрэгтэй ажилладаг вэ?

- 1924 онд улсын нэр томъёоны комисс гэж байгуулагдаад тэр комиссын үйл ажиллагаа үндсэндээ хэл зохиолын хүрээлэн дээр төвлөрч байгаа. Сая 2003 оноос Төрийн ажилтны албан ёсны хэлний хууль гэж гараад, төрийн хэлний зөвлөл гэдэг нэр томъёо бий болгосон. Тэрхүү төрийн хэлний зөвлөлийн ажлын албаны үүргийг хэл зохиолын хүрээлэн гүйцэтгэдэг. Үүний дагуу манайд 2004 онд мэдээллийн хэл шинжлэлийн сектор гэж байгуулагдсан. Үндсэн ажил нь нэр томъёоны ажил. Жишээ нь, компани байгуулагдаж нэр авахад ойлгомж муутай гадаад үг байвал манайх тайлбар өгдөг.

- Судлаач хүний хувьд эх хэлний тал дээр цаашид анхаарах зүйлүүд ажиглагддаг уу?

- Хэвлэл мэдээллийн байгууллагад редакц гэж алга. Нэг сонин уншихад төвшин гэдэг үгийг нэгдүгээр нүүрэнд түвшин, хоёрдугаар нүүрэнд төвшин гэж бичсэн байх жишээтэй. Тухайн сонин нэг хүний гараар орохгүй байна. Бид алдаа мадаггүй бичихийн тулд гурван зүйлийг баримтлах хэрэгтэй. Нэгд, сонин хэвлэлийн газар, хэвлэх үйлдвэрүүд хэвлэлийн редакцтай байх хэрэгтэй. Тэр хэвлэл дээр буруу зүйл гарвал тухайн редактор хариуцлага хүлээдэг байх, хоёрт, төрийн албан хаагчид болон их, дээд сургууль төгсөгчдөөс монгол хэлний шалгалт авч байх. Өөрөөр хэлбэл, сайд, дарга байлаа гээд монголоороо ярьж чадахгүй бол бидний дутагдал болж хувирна. Гуравт, хууль дүрмээ баримталдаг байх. Ямар ч хүн үгсийг хольж ярьдаг. Жишээ нь энх тайван хаяг адрес гэх мэт. Энэ бол хэлний онцлог боловч заавал ингэж ярих албагүй л дээ. Монголоор оноох боломжгүй зүйлийг гадаадаар нэрлэж болно. Харин монголоор хэлэх бололцоотой үгийг гадаад үгээр хэлэх илүүц.

- Учир мэдэх хүмүүс Улаанбаатарын гудамжаар явж байхад гадаадад явж байгаа юм шиг сэтгэгдэл төрдөг гэх. Аж ахуйн нэгжийн нэр хаяганд танайх хяналт тавдаг уу?

- Хэлний талаас нь харвал нэг өөр асуудал. Ямар нэгэн албан газар, үйлчилгээний төв гэхэд тусгай зөвшөөрөл өгдөг байх. Тэрэн дээр л нэгдсэн журамтай байхгүй бол болохгүй. Төрийн албан ёсны хэлний хуульд, Монголд төрийн албан ёсны хэлээрээ хаягаа тавина, хэрэв англиар тавибал түүнээс жижгээр бичнэ гэсэн байгаа. Харин манайд бол эсрэгээрээ англи, хятадаар тод томруун бичсэн байдаг. Тэгэхээр энэ чинь Монголдоо явж байна уу, Хятадад явж байна уу, Сөүлийн гудамжинд, эсвэл хаа хамаагүй ертөнцөд үү гэсэн сэтгэгдэл төрөхөөр. Хаягийг өөрчлөх эрх бидэнд байхгүй. Тусгай бэлтгэгдсэн байцаагч өөрчлөх, торгох эрхтэй.

- Тэгэхээр төрийн албан ёсны хэл гэж байх шаардлагатай юу?

- Энэ бас бодох л асуудал. Төрийн албан ёсны хэл гэхээрээ төрийн хүмүүс нэг хэрэглэдэг, ажилчид, малчид нэг хэлтэй байх юм уу гэсэн ялгаа зааг гарч ирнэ. Төрийн хэл гэдэг нь явж явж эх хэлний хууль батлагдаж, гарч ирэхээрээ ийм нэр томъёотой болон өөрчлөгдөөд гарчихсан. Гэхдээ эх хэлний хууль байх ёстой. Монгол хэлээр ярилцагч Монголын бүх ард түмний хэрэглээ тогтоосон хууль байх ёстой гэдэг. Тэр хуулиа жаахан явцуурхаж төрийн байгууллагууд хоорондоо харилцахад зориулагдсан юм шиг маягтай болгочихсон байгаа.

- Сүүлийн үед манайхан хүүхдээ 5-6 наснаас нь гадаад хэл сургах явдал ихэслээ. Энэ тал дээр судлаач хүний үгийг сонсъё?

- Сонирхлын үүднээсээ болно. Монгол сэтгэлгээ, түүхэн талаасаа бол хүүхдэд багаас нь гадаад хэл сургах сайн биш. Ядаж 12-13 хүргэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, тэр хүнийг хүн болтол эх хэлийг нь зааж сургах нь чухал. Хүмүүжих гэдэг нь угтаа хүн болох гэсэн үг шүү дээ. Хүн биед хүрнэ гэдэг нь 13 нас хүрсэн байхыг хэлдэг. Ер нь хэл гэдэг бол мэдээллийн дохио. Монголоороо тэр дохиог авчихаад, түүнийг дараа нь орос, англи, хятадаар юу гэхэв гэдэг чинь өөр нэг танин мэдэхүйн асуудал. Гэтэл тэр эх хэлээрээ анхны боловсрол суурийг олж авна гэдэг бол үндэсний баталгаа байж магадгүй.

- Дэлхийн монголчуудыг хэлний талаас нь судалж үзэв үү?

- Яг монгол гэдэг үндэстэн дэлхий дээр 10 сая дөхсөн байгаа. Энэ дотор монгол хэлээрээ ярьж чаддаг нь хэд байна гэхэд магадгүй түүнээс бага тоо гарах байх. Өнгөрсөн жил Шинжаанд явж очиход Монгол хэлээр хичээл заах явдал эрс цөөрсөн байсан.

- Танд нэмж хэлэх зүйл байна уу?

- Монголчууд бид эх хэлээ цэвэр ариун байлгахын тулд бултаараа гадаад үгсийг бага хэрэглэх ёстой. Энэ бол монголчуудын эх хэлэндээ хандах хандлага биш, ерөөсөө хууль дүрмээ сайн барьдаг, ард нийтээ хүндэтгэдэг байвал хэллэгийн хэрэглээ сайжирна гэж бодож байна.

Х.Болормаа

 Би үүгээрээ гадаад хэл сурч байгаа хүүхэд залуусыг буруутгах гэсэнгүй, харин эх хэлээ сайн сурч дээдлэн хүндэлж гэмээнэ нь харь хэлийг төгс сурдаг учиртайг сануулах гэсэн юм. Монгол хэлээ хайрлан хамгаалах, зөв сайхан ярьж бичих талаар, үе үеийн эрдэмтэн мэргэд захин хэлж, заан залруулсаар ирсэн билээ. Үүнийг бичигч би бээр монгол хэлийг шинжлэн судалдаг хүн биш боловч эх хэлэндээ санаа тавих нь монгол хүний үүрэг гэдэг үүднээс энэхүү нийтлэлийг бичлээ. Алдаж ташаарсан зүйл байваас уучлан өршөөх буй за.

Нэг. Алдаатай бичих албатай гэж үү?

90-ээд оны ардчиллаас хойш манайд эх хэлний талаарх төрийн бодлого суларч ирснийг харуулах наад захын жишээ нь үсгийн дүрмийн алдаа ихэссэн явдал гэж хэлж болно. Гэхдээ өмнөх нийгмийн үеийн ном хэвлэлүүд огт алдаагүй байсан хэлж бас болохгүй. Алдаа гарах нь гардаг байж. Гэхдээ одоогийнхийг бодвол “өдрийн од” шиг цөөхөн байж. Хаа нэг алдаа гарвал түүнийгээ залруулдаг, алдаатай ном зохиолд залруулга гэсэн тусгай хэсэг үйлдэж хавсаргадаг байв. Бага, дунд сургуульд ч цээж бичиг гэдгийг ёстой нэг “цээжилтлээ” хийдэг байж билээ. Гэтэл өнөөгийн сургуульд цээж бичиг хийж байна уу гэж асуувал “За даа бараг үгүй л болов уу” гэж ихэнх хүн хариулах биз ээ. Үүнийг ч сүүлийн үеийн ном хэвлэл бэлхнээ харуулаад байгаа бус уу. Ном хэвлэл гаргаж байгаа хүмүүс нь бусдаасаа арай л илүү бичгийн боловсролтой хүмүүс байх учиртай атал тэд нар нь ингэж алдаж бичихлээр нөгөө дунд сургуулийн хүүхдүүд нь ямар байх нь ойлгомжтой. Тэгж, ингэж алдаж бичжээ гэж хэлэхлээр “Одоо алдаагүй бичдэг хүн гэж хаа байгаа юм. Угаасаа энэ кирилл үсгийн дүрэм чинь буруу юм гэнэ лээ” гэж ирээд л өөрийгөө зөвтгөх хүн бишгүй дайралдана. Ц.Дамдинсүрэн гуайн зохиосон “Шинэ үсгийн дүрэм”-д засаж залруулууштай юм бий нь бий. Уг дүрэм гарсан цагаас нь л манай эрдэмтэд бичиж шүүмжлэн, зас залруулсаар ирсэн. Гэхдээ нэгэнт л үсгийн дүрмээ шинээр батлан гаргаагүй л бол муу ч сайн ч хуучин дүрмээ л дагах учиртай баймаар. Гэтэл манайд бараг толгойтой бүхэн л өөр өөрийн дүрэм зохиож, түүнийгээ мөрддөг болчихжээ. За тэгээд нөгөө муу нэртэй “шар сонинуудтай” бол бүр ярилтгүй. Худлаа ярих хүнд бараг үг, өгүүлбэр бүр нь алдаатай. Тэгсэн атлаа зарим нь “Манай сонинд байгаа нэг алдааг олно уу” гэсэн таавар зарлахыг нь яана. Нэг байтугай нэг зуу, аягүйдвэл нэг мянган алдаатай сониноос чухам аль нь тэр “таалгаад” байгаа нэг алдаа болохыг нь “таах” хүн байдаг болов уу, та минь.

Харин өдөр тутмын хэдэн сонины хувьд үсгийн дүрмийн алдаа харьцангуй бага байдаг нь тэдгээр сонины түвшинг харуулж байгаа хэрэг болов уу. Үсгийн дүрмийн алдаа зөвхөн муу нэртэй, луу данстай кирилл үсэгт гарч байгаа юм биш, монгол бичгээр ч алдаатай бичсээр л байна. Одоо албан газрын хаяг, тамга тэмдгээс эхлээд монгол бичиггүй юм гэж үгүй болжээ. Монгол бичгээ сэргээн хэрэглэж, хос бичигтэн болох гэж байгаа нь сайшаалтай хэрэг. Гэхдээ бас л нөгөө үсгийн дүрмийн алдаагаа засахгүй бол болохгүй нь ээ. Нэг үе бүх нийтээр монгол бичигт шилжин орохоор бэлтгэж, бага сургуулийн хүүхдийг монгол бичгээр амлуулж байлаа. Гэтэл гэнэт монгол бичигт шилжин орохоо больж, баахан хүүхдүүдийг туршилтын туулай болгож “хэлмэгдүүлж” орхисныг бүгдээрээ санаж байгаа байх. Түүний үр дүнд кириллээр ч зөв бичдэггүй, монгол бичгээр ч зөв бичдэггүй “нэгэн үеийнхэн” төрөн гарсан. Одоо тэд нар хорь нэлээд гарч нийгмийн амьдралд идэвхтэй оролцох болсон бөгөөд нөгөө үсгийн дүрмийн алдаа гарахад гол үүрэг гүйцэтгэж байгаа бололтой.

Ганц нэг жишээ дурдъя.
Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн газрын хаягийг монгол бичгээр “Засгийн гацрын тохируулагц агендлаг Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн гацар” гэж уншигдахаар бичсэн байх юм. Түүнээс гадна телевизийн зарим нэвтрүүлгийн нэр ус, нэвтрүүлэг бэлтгэсэн хүмүүсийнхээ нэрийг монгол бичгээр бичих болсон нь сайшаалтай хэдий ч үсгийн дүрмийн алдаа мэр сэр харагдах нь харамсалтай. Ямар ч атугай ном, сонин, телевиз гэдэг бол хүний нүдэнд хамгийн их тусч, тэр хэрээрээ бичгийн боловсролд нь нөлөөлдөг тул үүнд анхаарлаа хандуулах цаг нэгэнт болжээ.

Хоёр. Буруу ярьж зөв ойлгоно оо гэж...

Сүүлийн үед монгол хэлний найруулга, утгазүйн хэм хэмжээг зөрчигчид хэтэрхий олширч, тэр нь бүүр “моод” болсон гэхэд хилсдэхгүй. Тэгсэн атлаа түүнийгээ “Монгол хүн буруу ярьж, зөв ойлгодог юм” гэж зөвтгөж суух нь инээдтэй ч бас эмгэнэлтэй. Ганц нэг жишээ авья. Сүүлийн үед “нэлээдгүй” гэдэг үг бараг л хүн бүрийн амны уншлага болжээ. Уг нь “нэлээд” гэдэг нь “олон, бага бус” гэсэн утгатай бөгөөд үүн дээр “–гүй-” гэдэг нөхцөл залгахаар “бага, цөөн” гэсэн утгатай болмоор. Гэтэл манайхан харин ч эсрэгээр “Нэлээдгүй амжилт гаргалаа”, “Төр засаг энэ асуудалд нэлээдгүй анхаарал хандуулж ирлээ” гэх мэтээр “бахдан сайшаах” болжээ. Мөн “FM радио маань”, “дуу маань” гэх мэтээр хамаатуулахын “маань” нөхцөлийг их хэрэглэх болжээ. Уг нь буруу ч юм биш л дээ. Гэтэл бүр дэндээд “гэмт хэрэгтэн маань, шорон маань” гэж ярих болсноор барахгүй “Осама Бин Ладен” маань гэж ярих нь холгүй болжээ. Монголчууд бид ч яах вэ бие биетэйгээ “хамаатархаж” болдог юм байж. Гэтэл саяхан телевизээр гадаадын нэг нөхөр “Монгол улс маань” гэж ирээд их л өөриймсөг ярьж байх юм. Бодоод байхад мань хүн арай ч тэгж хэлээгүй, гол учир хэлмэрчид “маань” л байх шиг. Социализмын үед монгол хэл орос хэлний нөлөөнд зарим нэг үг өгүүлбэрийн гаж сонин бүтэц хэдэн үеийн турш эх хэлийг маань эвдсээр ирснийг бид мэднэ. Гэтэл одоо энэ явдал арилах нь бүү хэл, улам гаарсаар байна. Энэтхэг-европ хэлний тооны айг монгол хэлэнд буулгаснаас олонх нь “хүүхэд” гэвэл нэг хүүхэд, “хүүхдүүд” гэвэл олон хүүхэд гэж ойлгодог болчихжээ. “Офицеруудын ордон” гэх мэт нэр,  “Өндөр уулуудын дундуур түргэн урсгалт голууд урсана” гэх зэрэг орос хэлнээс шууд “орчуулсан үг өгүүлбэр орчин үед “уламжлагдан” ирсэн төдийгүй зарим нь “хөгжлийн дээд шатанд” гарчээ.

Саяхан зурагтаар нэгэн гоо сайханч бүсгүй “багс нар маань” гэж ярив. Уг нь “нар, нэр” хэмээх нөхцлийг хүнтэй холбоотой нэр үгэнд залгаж “багш нар, эмч нар” гэж ярьдаг атал “будгийн багс нар” гэж ярьж байгааг “хөгжлийн дээд шат” гэхээс өөр юу гэх билээ. Энд бас хэлэлгүй өнгөрч болохгүй нэг зүйл бол хүндэтгэлийн үг хэллэгийг зөв хэрэглэх явдал юм. Монгол хэлэнд хүндэтгэлийн үг хэллэг байсан, харин нэг хэсэг нь түүнийг “феодалын, хуучирсан, бүдүүлэг” гэх зэргээр ад шоо үздэг байснаас болоод ямар тохиолдолд хэрхэн хэрэглэдгийг нь мэддэг хүн ховор болжээ. Жишээлбэл: “таалах, зооглох” гэх мэт хүндэтгэлийн үгсийг өгүүлэгч этгээд өөр дээрээ хэрэглэх ёсгүй атал “Надад таалагддаг”, “Би бууз зооглох дуртай” хэмээн өөрийгөө “хүндэтгэн дээдэлдэг” хүмүүс олон болжээ. Ардчиллын буянаар уламжлал, ёс заншлаа сэргээх хандлага хүчтэй болж, нэг үе бараг мартагдаад байсан үг хэллэг, нөхцлийг хэрэглэх болсон нь сайшаалтай. Гэвч хэрэглэхэд бас учир бий. Зарим хүн ямар утгатайг нь мэдэхгүй атлаа дээрх үг хэллэг, нөхцлийг хэрэглэх болсон нь хий хоосон чамирхлаас хэтэрсэнгүй. Тухайлбал “лугаа, лүгээ” гэдэг нөхцөлийг буруу ойлгож “Саран лугаа үзэсгэлэнтэй бүсгүй” гэх буюу “Уншигч авхай та” гэх зэргээр ярьж бичсээр л байна. “-Лугаа, лүгээ-” гэдэг нөхцөл “-тай, тэй-“ хэмээх нөхцөлтэй ижил утгатай юм шүү дээ. “Сартай үзэсгэлэнтэй бүсгүй” гэсэн үг болж байгаа нь хэр оновчтой зүйрлэл юм бол доо. “Абугай” гэхийг “авхай” гэсэн тэр сониныг зөвхөн эмэгтэй хүн л уншиж болох нь ээ дээ.

Үүнээс гадна телевиз, радиогийн нэвтрүүлэгч, сурвалжлагчид ч өөрсдийн хэл ярианы соёлд анхаарах цаг нэгэнт болжээ. Зурагтаар гарч байгаа хэрнээ “Яагаад ингүүл” уг нь (“яагаад вэ гэвэл”) гэх ёстой, “Хоёулаагийн ярилцах цаг ингээд дуусч байна” гэж “эрхлэх” нь зохимжгүй. Ямар үг хэллэг, ямар тохиолдолд хэрхэн хэрэглэх вэ гэдгийг бодож үзэх хэрэгтэй байна.

Гурав. Орчуулга гэдэг хэцүү ажил

Сүүлийн үед монголчуудын дунд, тэр тусмаа эмэгтэйчүүдийн нойр ноол, ажил төрлөө умартан үздэг болсон зүйл нь солонгос, хятад, японы телевизийн олон ангит кино бөгөөд урьд өмнө нь манайхан киног орос зэрэг европ хэлнээс голчлон орчуулдаг байсан бол одоо англи, хятад, япон, солонгос зэрэг дэлхийн олон хэлнээс шууд орчуулах болсон нь тухайн орны түүх соёлыг монголчуудад танилцуулахад ихээхэн ач холбогдолтой юм. Аливаа орчуулга, тэр дундаа киноны орчуулга гэдэг хүссэн хүн бүр хийгээд байдаг хялбархан зүйл огт биш. Сайн орчуулга хийхийн тулд зөвхөн гадаад хэлийг сайн сураад зогсохгүй тухайн орныхоо түүх, соёл, ёс заншлын талаар өргөн мэдлэгтэй байх ёстой. Гадаад хэлнээс кино олноор орчуулах болсон нь сайшаалтай хэрэг боловч зарим нэг алдаа дутагдал гарсаар байна. Энэ удаа би телевизээр хамгийн их гарч байгаа солонгос киноны орчуулгын тухай хэдэн үг хэлье. Хэдийгээр монголчууд солонгос хэлнээс зохиол бүтээл орчуулж байсан туршлага бага боловч бидэнд хятад хэлнээс ном зохиол орчуулж ирсэн арвин туршлага, уламжлал бий. Солонгос хэлэнд хятад хэлнээс орсон үг их байдаг нь   орчуулгын ажлыг хөнгөвчлөнө гэсэн үг. Ялангуяа зарим хуучны түүхэн нэр томьёог орчуулахад хятад монгол толь бичгээс авч хэрэглэхэд буруудах зүйл байхгүй. Олон үг нуршилгүйгээр солонгос киноны орчуулгаас ганц нэг жишээ татъя.

“Нуган агь” гэсэн үгийг үзэгч та багагүй сонсоо биз дээ. Уг нь “агь” гэдэг нь хаад ноёдын хөвгүүнийг нэрлэсэн үг бөгөөд үүнийг “нуган” гэж тодотгох нь “эрэгтэй ах, эмэгтэй эгч” гэснээс ялгаа юун. Түүнчлэн “өдөр гэгээрэх”, “хамгаалж өгөх”, “тэгж хийгтүн”, “Би чамд үүнийг хйж өгвөл чи надаа юу хийж өгөх юм бэ?” зэрэг солонгос хэлнээс үгчлэн орчуулсан хэллэг ч олонтаа тохиолдохын дээр “Вантан айлтгаж хайрлана уу”, “Вантан та мутраа хайрлах аваас шинэ засаг тогтох болно” гэх зэрэг хүндэтгэлийн үгийг буруу хэрэглэсэн, эсвэл утгын авцалдаа муутай үг өгүүлбэр цөөнгүй гарч байна. Уг нь “айлтгах” биш “айлдах”, “мутар” биш “мутрын үсэг” гэсэн бол зөв болох байсан. Мөн ноён хүнд хандаж “Ноёнтоон та ганц үг ган хийгээч” гэсэн дорд хэллэгийг хэрэглэж болмооргүй мэт. Мөн нэгэн түүхэн кинон дээр “Чи арай будаанаас нь ажиллад байгаа юм биш биз дээ?” гэж хэлж байна. “Ажиллах” гэдэг үг монгол хэлэнд саяхнаас л “дундаас нь идэж хохироох, шамшигдуулах” гэсэн утгаар хэрэглэгдэх болсныг мэднэ. Гэтэл хоёр гурван зуун жилийн өмнөх үйл явдлын тухайд энэ үгийг хэрэглэх нь тун зохимжгүй байна. Саяхан зурагтаар гараад дууссан “Домогт жанжин И Сүн Шинь” гэдэг кинонд И Сүншинь жанжин монголчуудтай байлдсан тухай гарч байх юм. Хэрэв энэ үнэн бол Монгол-Солонгосын харилцааны түүхэнд чухал нээлт болох юм. Бодоод байхад арай ч ингэж хэлээгүй, “бүдүүлгүүд” гэсэн үгийг орчуулагч “монголчууд” гэж буруу ойлгосон бололтой юм. Уг нь энэ удаад “бүдүүлгүүд” гэж зүрчидүүдийг хэлсэн байх учиртай.

“Ам нээснийх уушиг нээ” гэгчээр телевиз радиогийн гадаад мэдээний орчуулгын талаар ганц хоёр үг хэлье. Орчуулагч хүн тухайн гадаад хэлээ сайн мэдэхийн зэрэгцээ шинжлэх ухаан, улс төр, байгаль, нийгэм гээд олон талын мэдлэгтэй байх учиртай. Үгийн олон салаа утгаас тухайн тохиолдолд хамгийн тохиромжтойг нь сонгож байж орчуулга сайн болдог гэдгийг орчуулгын талаар наад захын мэдлэгтэй хэн ч гэсэн андахгүй. Түүнээс биш аливаа үгийг өөрийн мэддэг ганцхан үгээр л орчуулаад байх юм бол болохгүй. Гэтэл сүүлийн үед “Биологийн ухаанд нэр дэвшигч” “Умард Солонгосын удирдагч Ким Жон хоёр” гэх мэт үг хэллэг сонсогдох боллоо. “Кандидат биологических наук” гэдэг үгийн “кандидат” гэдэг нь оросоор 1. Нэр дэвшигч 2. Дэд доктор гэсэн утгатай гэдгийг бараг сэхээтэн хүн болгон мэдмээр юм. Гэтэл эхний утгаар нь орчуулснаар дээрх “жигтэй” хэллэг үүссэн байна. Харин Умард Солонгосын удирдагчийн нэрийг орос маягийн дуудлагаар Ким Чен Ир, харин англиар бол Kim Jeong ll (Ким Жен Ил) гэдгийн сүүлийн “Ил” гэдэг нь ромын 2-ын тоотой адил харагдсанаас “ II Фридрих хаан”,  “V Карл хаан” гэх мэт хаадын цол болон “хувирчээ”.

Төгсгөл

Миний бие энэхүү нийтлэлдээ хэн нэгнийг гутаан доромжлох буюу хийсэн бүтээснийг нь үгүйсгэх санаа агуулсангүй, харин “Хүн хэлэхээс нааш ухаардаггүй, цаас чичихээс нааж цоордоггүй” гэдэгчлэн эх хэлээрээ зөв сайхан ярьж бичээсэй, санаа аваасай гэдэг үүднээс зарим нэг жишээ татаж бичлээ. Эх хэлээ хайрлах, зөв сайхан ярьж бичих нь монгол хүний бахархал төдийгүй үүрэг байх учиртай гэсэн үүнийг монгол хэл соёлынхоо төлөө мятаршгүй тэмцэгч, их эрдэмтэн Бямбын Ринчений
Чихний чимэг болсон аялгуу сайхан монгол хэл
Чин зоригт өвөг дээдсийн минь өв их эрдэнэ
Сонсох бүр яруу баялгийг гайхан баясч
Сод их билигт түмэн юүгээ бишрэн магтму гэсэн гайхамшигт шүлгийн бадгаар төгсгөлөө.

Ц.Цэрэндорж

- Таныг уншигчид орчуулагч, толь бичиг зохиогч гэдгээр тань сайн мэддэг. Өнгөрсөн хугацаанд юуг амжуулав?

- Би 1995 оноос хойш хятадын олон ангит киног монгол хэл дээр орчуулж эхэлсэн. Хүмүүсийн сайн мэдэх “Чингэс хаан”, “Хуанжу гэг” гээд орчуулсан киноны тоо өдгөө 1200 хүрлээ. Хэдийгээр бусдад зөвхөн кино орчуулдаг мэтээр ойлгогддог ч уран бүтээлч хүний хувьд өргөн хүрээнд ажиллахыг зорьж ирсэн. Тэр ч утгаар кино орчуулахаас гадна япон-монгол, хятад-монгол, англи-монгол толь бичгүүдийг тус бүр хэвлүүлсэн байгаа. Мөн хэлний боловсон хүчин бэлтгэх үүднээс “Гэгээ” гадаад хэлний дээд сургуулийг байгуулсан. Миний шавь нар ч чамгүй амжилт гаргасныг дурдмаар байна.

- Монгол хүн бүү хэл, хятад хүмүүс ч ханзаа төдийлэн тогтоож амждаггүй гэдэг. Ер нь та хятад хэлийг хэр сайн эзэмшсэн бэ?

- Ер нь ямар ч хэлийг бүрэн төгс сурсан гэж хэлэх нь учир дутагдалтай. Хувьдаа хятад хэлийг насан турш сурах байх. Мэргэжилтнүүдийн тайлбарласнаар англи хэлэнд гэхэд жилд арван мянга, хятад хэлний хувьд жилд 3000-5000 үг, хэллэг шинээр гарч ирдэг. Энэ бүхнийг бүрэн, гүйцэд мэднэ гэж хэлэх шиг утгагүй зүйл байхгүй. Гэхдээ хэлийг төгс орчуулдаг систем гэдэг үүднээс нь ярих юм бол боломжийн хэмжээнд мэргэжлийн түвшинд эзэмшсэн гэж хэлж болно.

- Оюутан байх үеийн дурсамжаасаа хуваалцахгүй юу.Тэр үед Монгол, Хятад хоёр орны харилцаа ямар байсан бэ?

- Монгол, Хятад хоёр орны хоорондын харилцаа тааруу үед бид хятадад сурч хэл эзэмшсэн. Тэр үед хэлний боловсон хүчин бэлтгэх тал дээр илүү анхаарч ажилладаг байсан. Тухайлбал, манай анги гэхэд гурван оюутан, зургаан багштай байж билээ. Хүмүүст сонин байж магадгүй л дээ. Энэ нь тухайн цаг мөчид боловсон хүчнийг чанартай бэлтгэж төгсгөдөг байсантай холбоотой.

- Европын өндөр хөгжилтэй орнууд дунд сургуулийн сургалтад хятад хэл заах тухай тусгасан гэсэн. Монголчуудын хувьд цаашид энэ хэлийг заавал эзэмших шаардлагатай юу?

- Дэлхийн аль ч оронд Хятад улсыг дэмжих хандлага анзаарагддаг. Тэгээд ч тухайн улсын дэлхийд эзлэх байр суурь нь ч нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор хятад хэл сонирхогчдын тоо нэмэгдэж байна. Тэгэхээр хятад хэл сурах нь чухал. Энэхүү зах зээлийг дотооддоо төвлөрүүлэх юм бол эргээд эх оронд маань нэмэртэй байх болов уу.

- Хятад хэлний мэргэжилтэн хэрнээ япон толь бичиг гаргасан гэхэд сонин санагдаж байна?

- Үнэнийг хэлэхэд, би нэг ч удаа япон хэл сурах гэж багшид шавилаж, бас япон хүнтэй уулзаж, ярьж үзээгүй. Тэгсэн хэрнээ яагаад ч юм болгоод байгаа маань өөрийн онцлогтой. Энэ нь монгол хэлээр ярьдаг хүн манж хэлийг ч төгс эзэмших боломжтой гэдэгтэй адилхан. Учир нь манж хэл монголоос гарсан бичиг шүү дээ. Түүнчлэн манж хэлний үгсийн сангийн 25 хувь нь монгол үг байдаг. Энэ мэт төвдөөр ярьдаг бол энэтхэг хэлийг сурахад амархан гэх жишээний. Үүний адил хятад хэл заалгасан тохиолдолд солонгос, японоор ярихад бэрхшээлгүй.

- Хоёр орны хоорондын харилцаа тааруу үед сурч байсан гэдэг утгаар тухайн үед үзэл суртлын дарамт байв уу. Яагаад энэ хэлийг сонгож сурав?

- Ямар ч бэрхшээл, шахалт, дарамт байгаагүй. Эргээд бодоход надад хэлний мэргэжлээс өөр ямар ч дүр бодогддоггүй. Миний хувьд гадаад хэлийг бүрэн төгс эзэмших нь утга учиртай зүйл. Энэ нь өөрийгөө нийгэмд илэрхийлэх хамгийн оновчтой хувилбар байсан юм болов уу. Долдугаар ангид сурч байх үеэс хэл сурахыг зорилгоо болгосон. Анх орос хэл сурах гэж чармайсан болов ч тухайн үед монгол хэлний дүрмийг мэддэггүйгээс төвөгтэй санагддаг байж билээ. Дараа нь дунд сургуулиа төгсөөд МУИС-ийн монгол хэлний ангид элссэн. Тэр үед нийгмийн ухааны ангиас онц сурдаг оюутныг хятад хэлний ангид сургадаг байсан. Ингээд л оюутан болсны хоёр дахь жилээс хятад хэлний мэргэжлээр сурч эхэлсэн.

- Хятад, япон, англи хэлнээс монгол руу хөрвүүлдэг гэлээ. Орчуулах явцад аль нь төвөгтэй санагддаг бэ?

- Гадаад хэлнээс хөрвүүлэхийн тулд юун түрүүнд эх хэлээ төгс эзэмшсэн байх нь чухал. Тэрнээс өөр бэрхшээл энэ, тэр байхгүй.

- Өнгөрсөн хугацаанд 1200 кино орчуулсан гэлээ. Нэг ангит кино орчуулахад хэр их хугацаа зарцуулдаг байв?

- 45-50 минут үргэлжлэх киног орчуулахад өглөө, оройд 30 минутын цаг зав гаргахад хангалттай. Ингээд хичээгээд байхад сард 30 гаруй киног орчуулаад телевизүүдэд өгнө. Толь бичгийн хувьд ч мөн адил. Өдөрт 10-20 хуудас үг биш юмаа гэхэд хоёр хуудас үг орчуулж цээжлэх хэрэгтэй болдог. Үг цээжлэх нь гадаад хэлийг цаг тухайд хялбар сурах шилдэг арга юм.

- Таныг кино, толь бичиг төдийгүй хятадын эртний яруу найргаас ч хөрвүүлж байсан гэдэг?

- Би яруу найрагт элэгтэй хүн. Тиймдээ ч кино орчуулж, толь бичиг хэвлүүлэхээс гадна хятадын эртний яруу найраг, сонгодогуудаас нэлээдийг хөрвүүлсэн байгаа.

Ч.Анна